Felix Visser interview (Midi magazine 1990)

This interview with Felix Visser was published in (Dutch) Midi Magazine, November 1990.

All copyrights are with the author (Herbert van Duin) and Midi Magazine. Pictures by Marc de Haan. The Dutch ( original ) version of the interview can be found below the (Google) translated version .

Felix Visser once played as a percussionist in a band that performed for American NCOs in France. He took his first steps on the path of electronic music when he composed music for a film by Erik van Zuylen, ‘ Your Portrait ” In 1973 he founded Synton , making him the Netherlands’ first synthesizer manufacturer. One of Synton ‘s products , the Syntovox Vocoder , was known far beyond national borders. After a turbulent period of growth, Synton is bankrupt. Visser has witnessed the development of the synthesizer from the earliest years and knows many of the pioneers personally. Reason enough to talk to him. How did you come into contact with electronic music and when was that? ‘That was in 1966. I then had a Revox , for the band I played in. Such a green thing, with a tuning eye. We used it as an echo machine. I started experimenting with that. Not real electronic music, but more Musique concrete . You know, backwards, accelerated, slowed down, cut and paste. Later I got an assignment to make music for a film about the graphic artist Escher. I was just building a studio at the time. I did make some of that music electronically, but really on a very simple basis. I only had a measuring oscillator and a rhythm box. That rhythm box was one of the first products of mister Kakehashi , the founder of Roland. Ace Tone, that’s the name of that brand. I opened it and adjusted it so that I could generate percussive sounds with pulses from outside. It is a flat box with about ten touch pads , through which the sounds could be played by hand. The electronic percussion avant la lettre, you could say.

The standard built-in rhythms in the Ace Tone were useless, really stupid, purely as accompaniment for organists with humpie-curkie music, but that box was funny.

I started on the synthesizer path after I read in a 1969 stock exchange report about an English company, EMS, Electronic Music Studios by Peter Zinovieff . I wrote to him and was sent such a blank picture with a lot of documentation that I was deeply impressed. I thought it was fantastic. You can’t imagine that now. At the time, electronic music had an almost mystical vibe to me. How is that possible, how do you do that? Just think of ‘Leap in the Universe’, a radio play from the late fifties. When you hear that music now, you can only smile. But then it was horrifying and very alienating, because they were sounds that we were not used to hearing and the origin of which we did not know. I then went to London, exhausted with nerves. I had brought money and came back the same day with a Synthi A, the suitcase model of the VCS 3, the Voltage Controlled Studio. And a separate keyboard, the DK 1, Dynamic Keyboard. It was also known as ‘The Cricklewood ‘. Incidentally, the first velocity-sensitive keyboard in the world(!). The synthesizer became popular under the name ‘ Putney ‘. I knew nothing about voltage control, but thanks to the instructions for use, all the pieces of the puzzle fit after a day. I was full of nerves and enthusiasm. I later realized that that manual has been the most important introduction to voltage control for me. After three days the Synthi gave up. Broken. Fortunately, or perhaps as a precaution, they had added schematics, so I was able to fix it myself. While troubleshooting and repairing, I noticed that there were technical imperfections, and things that could have been done differently. One of those imperfections was that the oscillators detuned very quickly. If you opened two doors against each other you had to vote again, terrible’.


‘In 1972 I got to know a number of people at the Institute of Sonology, where I studied for two years. I then started developing a synthesizer with one of them. Synton was actually founded because I wanted to have a full electronic music studio myself. That was January 1, 1973. So it turned out a little differently. I had borrowed 15,000 guilders and they were gone in six months. And then of course we didn’t have a product yet , because in half a year you don’t develop a synthesizer together. To keep the company going, I started doing translation work. Subtitling SF books and later movies as well. The synthesizer didn’t want to get off the ground because the quality requirements I set were too high. The oscillators had to be unconditionally stable, that was the bottleneck. You can’t imagine that now, but then there were no chips with ready-made oscillators, like Curtis ‘s . I remember we had a test cabinet in which we could get the temperature down to minus 10 degrees with cool bags. We heated the case to 40 degrees with an element, and then the oscillator was not allowed to show any drift. Forget it. There were dozens of other problems. A sample and hold had to be able to hold the tension for a long time. Also difficult. As a result, the project got longer and longer and we decided to make a product that we could realize faster’. ‘On a plate of the Doobey Brothers I had heard an effect called ‘ phasing ‘. I knew how it was made mechanically, namely with two tape recorders with the same tapes. You achieved the effect by slightly slowing down a coil of one of the recorders. It was also called ‘flanging’, from flange , the tape reel. Our first sample electronic phaser didn’t work. He just caused a kind of Doppler effect. We found that you had to add the input signal to the phase shifted signal, then you had real phasing . Just as we were going out on the road with our first phaser , Golden Earring came back from the US with a phaser from Eventide , a company also founded at that time. They recorded at Soundpush, in Blaricum, and the recording engineers had compared ours to Eventide ‘s. They liked the Eventide better and I had to agree with them . I asked if if I were to make a better one, they wouldn’t rather take an American one for snobbish reasons. They couldn’t admit that, of course, so they said they’d take the best one. We then worked through a few days and nights and created a very special model, the 902, with a very dramatic phasing effect . They kept their word and he was immediately sold. Soundpush then had the only phaser that could make such effects’.


The Syrinx didn’t go well. To give our company some more ground, we decided to see if we could get the representation of EMS . That was still 1n 1977. EMS was a very progressive company with revolutionary products . It’s sad that that company didn’t make it. Their bad luck was that hardly anyone understood how far ahead of others they were. Take the random generator, for example. Nobody knew what to do with that. They were also the first with a digital sequencer ‘. The one of 256 steps? ‘Yes, velocity sensitive, dynamic keyboard, three voices. I then went to talk to EMS, but a German, Ludwig Rehberg , had just been appointed as commercial director. There was absolutely no click between him and me. He wanted us to place a huge order, and he really didn’t like us. The first order we placed also included a Queg, a Quadraphonic Effects Generator. One such case with joysticks that allowed you to spin sound. Rehberg wanted us to prepay because he would deliver in two weeks. But I had just understood from one of their technicians that the thing would not be fully developed until we had paid. I felt well taken. At that time, EMS had just released a very large vocoder , worth around 50,000 guilders. I was very impressed with the effect, and then I was like, ‘C’mon, we’re going to make a vocoder ourselves . That became the Syntonvox , which has gone down in history as the best and most intelligible vocoder ‘.

Synton Syrinx


‘In 1977 we had a modest product range. The synthesizer still wasn’t there, but it already had a cabinet, a front and a name. The Syrinx. I had read that Syrinx was the lover of the forest god Pan. Pan was jealous of everyone who looked at her. He then transformed her into reed, and from that reed carved his famous pan flute. Years later, when we used the name for a completely new design of a monophonic synthesizer, Tom Oberheim also asked me where that name came from. I told him, and he liked it so much that he advised me to print it on the front plate. ‘ I went to a conference of the Audio Engineering Society in New York in 1978 with the Syntovox . There was a lot of interest in the product , and at some point I got to talk to a woman who knew an incredible amount about synthesizers and vocoders . I asked her why, and she told me that she and Robert Moog had designed a vocoder for effects and music that she had made for the movie ‘A Clockwork Orange’. I said I thought that music was by Walter Carlos, but she didn’t respond. When I was back in the Netherlands there was just a Keyboard (USA) with a photo of that woman on the cover: Wendy Carlos. Suddenly the lamp came on. I also had a photo of Walter Carlos in Studio Sound magazine before the sexual transformation, so the story was complete. Then I caught myself in a very unemancipated thought.

I thought: crack, I already thought she knew so much about it, for a woman. I confess it with shame. Wendy and I are still in regular contact. She now deals with alternative moods. Very interesting.

Robert Moog

‘At a subsequent trade fair, Moog suddenly stood in front of me. It made me a little white, as if I had done something that was not supposed to be. Moog also had a vocoder , so I competed with him. It made me very defensive’. Moog was almost a legend back then. When he just stood there, I felt all the blood drain from my head. In that respect, however, Americans are very different. They don’t easily walk around with star allures, although Moog flirts with them a bit. The ‘father of the synthesizer’ once visited me, on my way from Italy to the US, and asked if I would like to carry a suitcase. A heavy case. When I asked him what was in it, he said: ‘Cheese, 27 kilograms of cheese’. Still later I asked him how he had gotten that cheese into America. Americans are terrified of bacteria. They would prefer to squeeze everyone out, disinfect them and fill them with formaldehyde, so gobble up the cheese … Moog said he selected a customs officer who was young enough to know something about synthesizers. He had shown his passport, and the lad had looked at him, “You’re not …” to which Moog had immediately said, “Yes, I am.”

Harald Bode

‘From Harald Bode, the husband of the legendary Bode Frequency Shifter , I have very nice tires, which he sent me as correspondence. He then tells what projects he was working on. It was a treasure of a man, dead for a few years now. He did a lot of development work on the Vocoder , and since that was my hobby, we had a pretty close relationship. The meeting was less fun. He had sent me a letter saying that we and all the other vocoder manufacturers may have infringed a patent in his name. I was distraught, and already saw gigantic claims hanging in the air. Thanks to a mutual acquaintance, everything went well in the end, and even went very well. His last project was the Barberpole Filter unfortunately never commercialized. It was based on the phenomenon called ‘Sheppard Tones ‘. The tone continues to climb for you. Basically what you’re doing is stealing the upper harmonic from a rising note and sticking it back at the lower end of the spectrum. Because. Bode was too old to have any aspirations to become an industrialist, unfortunately it has remained with tinkering’.

Synton Syntovox vocoder


I have had the pleasure of meeting Kakehashi from Roland many times over the past ten years. I also visited him several times in the factory in Japan. If there is one company in the music industry that has earned the success it has earned, it is Roland. Incidentally, the success is due to the person Kakehashi , a man with a great insight and feeling for music, the artist and Western cultures. That is quite a lot, for someone from a completely different culture. Kakehashi is very broad in mind and spirit and so intelligent that he takes a lot of information from the west and does something with it. He also says that the longer he knows the Westerners, the less he understands them. If Kakehashi drops out, Roland will change a lot. The other people in the company, who might succeed him, are much more traditionally Japanese. Kakehashi is informal, western hospitable, and open to other cultures and ways of thinking. He approaches the market from his personality and not just from numbers. He is also a handsome designer. Truly a very special person and undoubtedly the basis of Roland’s success.

Synton began to change heavily. The center of gravity shifted more and more to import and distribution. Linn ‘s first drum computer , with sampled sounds, seemed like an ideal stepping stone, but nobody wanted it. Contacts were made with Fairlight and E-mu . How many people were still developing specific Synton products ? ‘It’s hard to say, because the division of labor wasn’t that strict. We worked with four or five people, sometimes an intern. Everyone actually did everything and had their own input. That is normal for a small company. I was concerned with the functionality and the interfacing of the equipment, that is, with the human-machine relationship. The designer, a very good one, made the electronics circuits. Many people thought Synton was a bit elitist. I can imagine that. That was because of our contacts, which gave us a vanguard position. Our products were bought by composers, universities, people who could afford it. A Fairlight cost 100,000 guilders, a drum computer 10,000 guilders and an Emulator 30,000 guilders. Those are huge amounts. Synton was known, but not popular: ‘Oh yes, Synton , they only have expensive things’. But looking back I still have the idea that those years from 1980 to ’84/’85 were our best years. It was actually a very exciting time back then. Later on, the synthesizer became a kind of utensil. Once that happened, sampling came to save the industry. Sampling has given a new impulse to ‘production’. In 1984 I became acquainted with the people of Ensoniq . They were at the Chicago fair with a silly little print that you could stick in an Apple II computer and play drum sounds with. The company was then still called PVI, Peripheral Vision Ine. They then announced that they would be coming out with a sampler for under $2,000, which caused quite a stir. Everyone shouted: ‘Ha, those fantastic ones again’, but meanwhile they were pretty anxious’. There were a lot of those air bubbles back then. The Copland synthesizer, the Synthia , etc. And the 16 Pie , the Beilfuss , with club-sized buttons, the Prism . All Vaporware products that never existed, just maybe as a prototype. That was a very new trend. Manufacturer A announces a product and manufacturer B says: ‘We can do that better’. This created all kinds of products that still had to be made and were already obsolete before they came out. That was very stupid. Meanwhile, Japan continued with their perfect marketing. Pushing, pressing, another new box, ramsjen, low prices, good quality, looked where others made mistakes. They have been working on this for fifteen years, while the western industry has been working on the creative aspects. But the Japanese have also overestimated the market. They thought they could have made the market ten times bigger. They assumed that, as with them, music education would cause the market to grow explosively. This is not the case in the west, however, and the west is about 75 percent of their sales area’.


Ensoniq introduced the Mirage, the sampler they had announced six months earlier at the Chicago trade show. The Mirage caused quite a stir. It was a fairly reliable product , not 100 percent … but reasonable. The quality of the sound was also sometimes discussed, but the fact was that it offered something for a price that even the Japanese were concerned about. The products that followed were plagued by quality control problems. I’m not saying that to push Ensoniq , but it’s typical of the American product in the music world. American synthesizers have a justified reputation for being innovative, but their quality level is below average. Most of our company’s revenue was spent on providing service.” You do sound a bit resentful about Ensoniq . ‘I don’t mean to be. My criticisms apply to all US companies. I now read a lot about and from Edwards Deming , an American who taught the Japanese to produce quality-conscious shortly after World War II under the McArthur regime in Japan. Not only producing, but also building a quality organization. Deming is merciless in his criticism of the American system, which is built on utter arrogance. Americans believe that the whole world is and should be the same. Just look at Levi’s, Coca Cola and MacDonald . They forget that the music business is not a consumer business , but a weak, very vulnerable industry. In itself, we did well with Ensoniq Europe. There was growth. Although that growth was at the expense of growth at Synton . The establishment of Ensoniq Europe and the decline of the innovative companies, such as Linn , E-mu , Fairlight, Sequentia !, Moog, you name it, were actually the reason that a company like Synton had to reorient itself. . However, all forces were needed to create the new Ensoniq European structuring , so it was almost natural that there was a big overlap between Synton and Ensoniq . Most of the time at Ensoniq Europe was wasted repairing and talking about things that were coming, hadn’t come, been late, wouldn’t come at all, and so on. So we not only repaired defects, but also things that were half-baked, or not yet ready. That is a disease of software – oriented products . Nothing was ever ready, not just at Ensoniq , but at all those manufacturers. ‘That will come’ … well, it never came. And when it came, it still wasn’t right. So you waste a lot of time with that, because you have to explain it to people over and over again. People who are angry, people who are sad, people who can’t work. An awful lot of energy went into that. Again, I want to emphatically avoid being moaning about Ensoniq here . It applies to all US companies. Also introducing a product , while it will only be available a year later, shortens the life of a product by at least the same period. You give your competitor a wonderful gift and you cannibalize your existing products . And all sales organizations spend the whole year talking on the phone with people who want to know where it all goes. I once raised this kind of criticism, but much more extensively, in a confidential report to Ensoniq . That was probably the reason for them telling me to get out. Americans view this kind of criticism as negative. They then said that they wanted to take over Ensoniq Europe, in other words, I had to get out, and then they would show how it should be done in the well-known American energetic way. That was the beginning of one and a half years of very difficult and very traumatic negotiations. It has come to nothing, they probably didn’t even have the money to take over the European organisation’.

Synton Fenix modular synth


‘he problems kept piling up. A new business plan and contacts with E-20 mu seemed to offer a solution. Until then, the relationship with the local Rabobank had been excellent. Then suddenly it went wrong. At the beginning of 1989, the relationship with Ensoniq finally came to an end. No takeover and, contrary to the agreement and months of contract negotiations, no continuation of the relationship. During the ‘acquisition talks’ I had already made contacts with a number of other manufacturers, including E-mu Systems, about distribution in Europe of their products as a precaution . Do not forget that the Synton / Ensoniq organization had grown to approximately 35 employees, spread over six offices in Europe. Headquartered in the Netherlands, with further offices in London, Brussels, Paris, Duisburg, and Stockholm. In that sense, our organization was very attractive to E-mu . In fact, they could place their entire distribution with us this way. That agreement was in principle complete, but would not be realized until later in 1989. The intervening period would be bridged with the support of our bank’. ‘At the central bank, however, a sort of clearing-up food had apparently developed. They sort of invaded our local bank. In fact, the board then sitting there was put on hold , and new, much stricter credit conditions are being drawn up, not just for us, but for all borrowers. It has therefore rained bankruptcy among the clients of our bank. We immediately proceeded with a financial reorganization, in order to survive within the tight credit, until the new E-mu was launched in September. products would more than generously make up for the lost Ensoniq turnover (at that time still about 10 million guilders on an annual basis). It’s just a pity that three days later the bank no longer wanted to keep to the new agreement. The day that happened I was in utter panic everyone was in panic. I have consulted several people and in retrospect I am sure that with a little more time, consultation, and understanding of all parties, including ourselves, the disaster could be prevented’.


So far it is the worst periods of my life. It has far-reaching consequences. You feel like you’ve been an asshole for 17 years. You are prey to feelings of sadness, of being caught off guard, impotent anger, self-blame. In addition, nobody really knows anything about bankruptcy. Only when it is too late does everyone know exactly how, why, why, etc., but before that, they are properly informed about the how, why, why. That is a lack of education. In business administration, time should be spent on the downside of business, that is not happening now. It is a taboo, if you are a company you will not whine about liquidation, bankruptcy or suspension of payments. No, then you focus on the future, growth and all that … forget it.

In the Netherlands, approximately 14 business bankruptcies take place per working day, some of which could have been prevented with the right guidance . † Immediately after the bankruptcy 1k went to America to talk to our suppliers. Emu then said something like: ‘ Tough shit .. .’, come up with a new proposal.

Americans, of course, view bankruptcy very differently. In Europe, but especially in the Netherlands, it is almost indecent, but elsewhere it can even count as a recommendation. That kind of thing won’t happen to him again. But I didn’t feel like it anymore. I was sick of everything and everyone. There I also heard the rumor that I had fled with several million dollars. Can’t believe it. I then, because I was very impressed by E – mu’s loyal attitude, assisted in setting up a new company, EuRep , which then did the agency for E-mu and a few other products in England, Benelux and Germany. My role in that company is purely an advisor, not managerial.

I’m really sad that Synton doesn’t exist anymore, and so are most of the people who have worked there. In the meantime I have found work. In fact, I have resumed my old activity as a translator.

Syntovox 222

Do you have plans and ideas about products you would like to make?

‘Yes, I see that there is an increasing interest in analog techniques. Not just for the technical side, but more for the man-machine relationship. So no more working with alphanumeric keyboards and screens, or endless menu structures. Buttons again instead. A person has two hands and can therefore easily operate two buttons at the same time. Imagine that you are driving a car and you have to stop before you can turn on your turn signal, because that’s how the menu structure of the car works. Click-click-click: turn signal. Click, turn right… click-click, turn left. Click-click click … click … . drive …oh shit, it crashes. Kllk -click-cllk- click . shit. Ignition key off … re-boot . Well, pretty much all those keyboards and derivative boxes work. And meanwhile, just stare at such a window. What matters is direct control and management of dynamic processes. A lot has changed, for the better too, don’t think I’m just negative. Aftertouch , wheels , pressure pads , touch sensitivity, you name it. But much has also been lost in the race to become more and more ‘ tech-savvy ‘. Interfacing has always been my hobbyhorse. That button should be there, and not there. In fact, there must be a button, and there must be some switch that has to be clicked 38 times. In magazines you see more and more stories about analog filters, which are said to be better than digital ones. I can’t hear it myself. To me, only the operating side counts, but there are those who can hear digital filters sound ragged. That’s very possible, because when the Fairlight came out with its 8 bits and a very limited bandwidth, everyone loved it. Hearing things is a matter of training and getting used to. The drum machine could exist as a drum machine for a while, until people said, well, it’s not quite real, it’s too tight. Then you got the Human Feel button, the shuffle . The uncertain factors were reintroduced. There are other reasons why sampling as we know it can never be a representation of the real instrument . One is that every note sounds like the next one. Even if you put three or four different samples under the fretboard and switch and mix them a bit, it’s not enough. For a while, but we quickly realized that. Don’t screw the ear. I am working with someone from the Klankschap foundation to develop a new product . Analogue, but still under MIDI control. The funny thing is, when you work on such a product , you again discover the shortcomings of the existing synthesizers and keyboards. All outputs are polyphonic. That presents a problem if you want to create a filter that can be used specifically on a voice. If you can output each voice individually, monophonically, then you can do a lot with it with the help of external MIDI equipment . Then you can give color to all the sounds that have now become more or less commonplace. The sound creators must be at the end of their rope by now. Of course you are not there when you say, I now have 183,000 different sounds, so I can do everything. You just created a problem. You have a huge sound library that you will never get through. You cannot avoid selecting favorite sounds from there to continue with. But you can’t go any further with it, because the sound cannot be manipulated. You have that under your fingerboard and then you can be happy that you have touch sensitivity, and aftertouch . Very limited, grid-based modulators. The fact that sounds wear out so quickly – they are often only beautiful for three days – means that a piece of content is missing from those sounds. I think I know damn well what that is. That is the feeling of the one who manipulates the sound. It is limited in its possibilities, despite wheels or other means. Of course, you can no longer do without even those limited resources. But despite those “refinements,” it remains a shallow event, and that’s because it’s so detached from the body. I don’t want to sound like a preacher against everything that has been brought forth by technology. The industry has had a huge influence on the development of music. Take the sequencer , for example , that has been the basis of new movements in music, from disco to human beatbox and hip-hop, and the like. You could see that as an enrichment. But if it’s so milked that there’s nothing else left, you’ve just created another burger that tastes just like any other. You discover again and again that the ear can only be fooled for a limited time. The keyboard industry is now rock solid. Whatever will be released now, by anyone, including the Japanese, has to have a thin layer of loafers, people who are just starting out and who happen to have some money too. That’s just a very small group of people. The most important market segment is formed by the more experienced musicians, but they already have five or six keyboards. By God they don’t know where to go with their libraries and don’t feel like buying an optical drive with 10,000 more sounds. If you only realize how long it takes to go through 500 sounds. Suppose you need a minute per sound, then that is already more than eight hours, and then you do it quickly. By the time you get to sound 53 you don’t know what sound 49 sounds like. What are you doing then?’ You talked about manipulating sounds with your body, what do you mean by that? ‘A friend, Joel Chadabe , from intelligent Music, shut down all of his software activities at the beginning of this year. He is now working on products that are completely focused on control, the human interface. I can’t say what kind of products they are, because he’s still working on the patents. I’ve also been running around with product ideas in my head for years, but because my own situation is currently at a crossroads, it will be a while before I can do something with them. Luckily I haven’t seen anyone else put it on the market in all these years. It’s a product that fits into the audio world and so it has to do with sounds, but it’s a completely different concept. It’s interactive. No, if I say more, I’m giving away too much . I have a non – disclosure agreement with the co-developers.” A completely different question, do you still make music yourself? ‘Haha. Things I like to do I haven’t done for years. I haven’t made music for years. Only translating was something I liked to do and I am doing it again now. For TV, movies and stuff. All kinds of soap, pulp, but I don’t care. I like it. Composing music for movies, something I liked to do, is not in it. I used to have the equipment for it at my disposal. Now all I have is an old piano. I do miss it. Maybe someday it will come again. I will first have to recover from bankruptcy and its consequences, both financially and mentally. One thing is certain: I have started to see life differently. The hardest thing for me was the fact that under such circumstances a friendship of many years can apparently turn into something completely different. I will continue to follow the music industry and trade with interest, but it is a completely different kind of interest than it used to be. The things and ideas that we talked about, and that I would like to develop, will surely come. Maybe I won’t come with it, but someone else, but that’s okay. Perhaps it is also a good thing that Synton no longer exists in the multinational format, as it used to be. Only Synton Benelux still exists, in Brussels, in a small, specialized setup. I myself have nothing to do with that anymore. In any case, the disappearance of Ensoniq Europe or Synton International has given a lot of space to others, but still not enough. It suddenly reminds me of what an English colleague, the importer of Alesis (digital reverb , drum machines, etc.) said about the music business: ‘Our industry is a pyramid on the verge of breaking down. Below that point sits the lonely musician, a poor slob. The whole industry is trying to squeeze its products into that poor slob.” Raymond Kurzweil , the manufacturer of the pianos and sound modules of the same name, has spent millions of dollars with his silver tongue. It was to no avail. He too, like everyone else, even the Japanese, has overestimated the size of the market. The market is very small, you can’t keep cramming more products into it. The market is also very fragile, because it consists of and is run by musicians wholly or partly, and they actually have something else on their mind: music. And if not, they should think about that a little more.”

This interview with Felix Visser was published in (Dutch) Midi Magazine, November 1990.

All copyrights are with the authors and Midi Magazine.

The Dutch (original) version of the interview can be found below the (Google) translated version.

Felix Visser speelde ooit als slagwerker in een band die optrad voor Amerikaanse onderofficieren in Frankrijk. Zijn eerste stappen op het pad der elektronische muziek deed hij met het componeren van muziek voor een film van Erik van Zuylen, ‘Your Portrait” In 1973 richtte hij Synton op, waarmee hij Nederlands eerste synthesizerfabrikant werd. Een van de produkten van Synton, de Syntovox Vocoder, genoot tot ver over de landsgrenzen bekendheid. Na een turbulente periode van groei is Synton failliet. Visser heeft de ontwikkeling van de synthesizer vanaf de vroegste jaren meegemaakt en kent veel van de pioniers persoonlijk. Reden genoeg om eens met hem te praten. Hoe ben je in aanraking gekomen met elektronische muziek en wanneer was dat? ‘Dat was in 1966. Ik had toen een Revox, voor de band waarin ik speelde. Zo’n groen ding, met een afstemoog. We gebruikten hem als echomachine. Daar ben ik mee gaan experimenteren. Geen echte elektronische muziek, maar meer Musique Concrète. Je weet wel, achterstevoren, versneld, vertraagd, knippen en plakken. Later kreeg ik een opdracht om muziek te maken bij een film over de graficus Escher. Ik was toen net bezig een studiootje te bouwen. Die muziek maakte ik deels wel elektronisch, maar echt op heel simpele basis. Ik had alleen een meetoscillator en een ritmebox. Die ritmebox Was een van de eerste produkten van meneer Kakehashi, de oprichter van Roland. Ace Tone, zo heette dat merk. Ik heb hem opengemaakt en aangepast, zodat ik met pulsjes van buitenaf Percussieklanken kon opwekken. Het is een platte kist met een stuk of tien aanraak-pads, Waardoor de klanken met de hand konden worden bespeeld. Het elektronisch slagwerk avant la lettre, zou je kunnen zeggen.

De ingebouwde standaardritmen in de Ace Tone waren onbruikbaar, echt stompzinnig, puur als begeleiding voor organisten met hoempie-kurkie muziek, maar die doos was wel grappig.

De stappen op het synthesizerpad zette ik pas nadat ik in 1969 in een beursverslag iets over een Engels bedrijf, EMS, Elektronic Music Studios van Peter Zinovieff, had gelezen. Ik schreef hem en kreeg zo’n flodderplaatje met een heel pak documentatie toegestuurd waarvan ik diep onder de indruk was. Ik vond het fantastisch. Dat kun je je nu niet meer voorstellen. In die tijd had elektronische muziek een bijna mystieke sfeer voor me. Hoe kan dat, hoe doe je dat? Denk maar eens aan ‘Sprong in het Heelal’, een hoorspel uit het eind van de vijftiger jaren. Als je die muziek nu hoort, kun je alleen maar glimlachen. Maar toen was het huiveringwekkend en heel vervreemdend, omdat het klanken waren die we niet gewend waren te horen en waarvan we de oorsprong niet kenden. Ik ben toen naar Londen gegaan, doodop van de zenuwen. Ik had geld meegenomen en kwam dezelfde dag terug met een Synthi A, het koffermodel van de VCS 3, de Voltage Controlled Studio. En een los keyboard, de DK 1, Dynamic Keyboard. Het werd ook wel ‘The Cricklewood’ genoemd. Overigens het eerste aanslag-gevoelige keyboard ter wereld(!). De synthesizer werd populair onder de naam ‘Putney’. Ik wist niets van spanningssturing, maar dankzij de gebruiksaanwijzing pasten na een dag alle stukjes van de puzzel. Ik was op van de zenuwen en enthousiasme. Later heb ik me gerealiseerd dat die gebruiksaanwijzing voor mij de belangrijkste introductie tot spanningssturing is geweest. Na drie dagen gaf de Synthi het al op. Kapot. Gelukkig, of misschien uit voorzorg, hadden ze er schema’s bijgedaan, dus kon ik hem zelf repareren. Al foutzoekend en reparerend merkte ik dat er technische imperfecties waren, en dingen die anders gedaan hadden kunnen worden. Een van die imperfecties was dat de oscillatoren heel snel ontstemden. Als je twee deuren tegen elkaar openzette moest je opnieuw stemmen, verschrikkelijk’.


‘In 1972 leerde ik op het Instituut voor Sonologie, waar ik twee jaar heb gestudeerd, een aantal mensen kennen. Met een van hen ben ik toen een synthesizer gaan ontwikkelen. Synton is eigenlijk opgericht omdat ik zelf een volledige elektronische muziekstudio wilde hebben. Dat was 1 januari 1973. Het is dus iets anders uitgepakt. Ik had 15.000 gulden geleend en die waren in een half jaar op. En toen hadden we natuurlijk nog geen produkt, want in een half jaar ontwikkel je met z’n tweeën geen synthesizer. Om het bedrijf draaiende te houden, ben ik toen vertaalwerk gaan doen. SF-boeken en later ook films ondertitelen. De synthesizer wilde niet van de grond komen omdat de kwaliteitseisen die ik stelde te hoog lagen. De oscillatoren moesten onvoorwaardelijk stabiel zijn, dat was de bottleneck. Je kunt je dat nu niet meer voorstellen, maar toen waren er geen chips met kant en klare oscillatoren, zoals die van Curtis. Ik weet nog dat we een testkastje hadden waarin we met koelzakjes de temperatuur tot min 10 graden konden krijgen. Met een elementje verwarmden we de zaak dan tot 40 graden, en dan mocht de oscillator geen drift vertonen. Vergeet het maar. Zo waren er nog tientallen andere problemen. Een sample and hold moest de spanning lang kunnen vasthouden. Ook moeilijk. Daardoor liep het project steeds verder uit en besloten we dan maar een produkt te maken wat we wel sneller konden realiseren’. ‘Op een plaat van de Doobey Brothers had ik een effect gehoord dat ‘phasing’ werd genoemd. Ik wist hoe het mechanisch werd gemaakt, namelijk met twee taperecorders met dezelfde banden. Het effect bereikte je door van een van de recorders een spoel iets af te remmen. Het werd ook ‘flanging’ genoemd, van flange, de bandhaspel. Ons eerste proefmodel van een elektronische phaser werkte niet. Hij veroorzaakte alleen maar een soort Dopplereffect. We ontdekten dat je het ingangssignaal moest optellen bij het in fase verschoven signaal, dan had je echte phasing. Net toen wij met onze eerste phaser de boer opgingen, kwam Golden Earring terug uit de VS, met een phaser van Eventide, een bedrijf dat ook in die periode was opgericht. Ze namen op bij Soundpush, in Blaricum, en de opnametechnici hadden die van ons met die van Eventide vergeleken. Ze vonden de Eventide beter en ik moest ze daarin gelijkgeven. Ik vroeg of ze als, ik een betere zou maken, toch niet liever een Amerikaanse zouden nemen uit snobistische overwegingen. Dat konden ze natuurlijk moeilijk toegeven, dus zeiden ze dat ze de beste zouden nemen. We hebben toen een paar dagen en nachten doorgewerkt en een heel speciaal model gemaakt, de 902, met een heel dramatisch phasingeffect. Ze hielden woord en hij was meteen verkocht. Soundpush had toen de enige phaser die zulke effecten kon maken’.


Met de Syrinx ging het niet zo goed. Om ons bedrijf wat meer ondergrond te geven, besloten we te kijken of we de vertegenwoordiging van EMS kond~n krijgen. Dat was nog steeds 1n 1977. EMS was een zeer vooruitstrevend bedrijf met revolutionaire produkten. Het is intriest dat dat bedrijf het niet heeft gered. Hun pech was dat bijna niemand begreep hoever ze anderen voor waren. Neem de random generator, bijvoorbeeld. Niemand wist wat je daarmee moest. Ze waren ook de eersten met een digitale sequencer’. Die van 256 stappen? ‘Ja, aanslaggevoelig, dynamisch keyboard, driestemmig. Ik ben toen met EMS gaan praten, maar daar was net een Duitser, Ludwig Rehberg, tot commercieel directeur benoemd. Het klikte absoluut niet tussen hem en mij. Hij wilde dat we een gigantische order plaatsten, en hij vond ons eigenlijk maar niks. In de eerste order die we plaatsten zat ook een Queg, een Quadraphonic Effects Generator. Zo’n geval met joysticks waarmee je geluid kon laten ronddraaien. Rehberg wilde dat we vooruitbetaalden, want hij zou binnen twee weken leveren. Maar van een van hun technici had ik juist begrepen dat het ding pas uitontwikkeld zou worden als we betaald hadden. Ik voelde me knap genomen. EMS had op dat moment net een hele grote vocoder uitgebracht, van rond de 50.000 gulden. Ik was erg onder de indruk van het effect, en had toen zoiets van: barsten jullie maar, we gaan zelf wel een vocoder maken. Dat werd de Syntonvox, die de geschiedenis is ingegaan als de beste en meest verstaanbare vocoder’.


‘In 1977 hadden we dus een bescheiden produkten-range. De synthesizer was er nog steeds niet, maar had wel al een kast, een front en een naam. De Syrinx. Ik had gelezen dat Syrinx de geliefde van de bosgod Pan was. Pan was jaloers op iedereen die naar haar keek. Hij heeft haar toen in riet omgetoverd, en van dat riet zijn beroemde Panfluit gesneden. Jaren later, toen we de naam gebruikten voor een inmiddels geheel nieuw ontwerp van een monofone synthesizer, vroeg Tom Oberheim me ook waar die naam vandaan kwam. Ik vertelde het hem, en hij vond het zo’n mooi verhaal dat hij me adviseerde het op de frontplaat af te drukken. ‘Met de Syntovox ben ik toen in 1978 naar een congres van de Audio Engineering Society gegaan, In New York. Het produkt had zeer veel belangstelling, en op een zeker moment kwam ik aan de praat met een vrouw die ongelofelijk veel wist van synthesizers en vocoders. Ik vroeg haar hoe dat kwam, en ze vertelde dat ze met Robert Moog een vocoder had ontworpen voor effecten en muziek die ze had gemaakt voor de film ‘A Clockwork Orange’. Ik zei dat ik dacht dat die muziek van Walter Carlos was, maar daar ging ze niet op in. Toen ik weer terug was in Nederland lag er net een Keyboard (USA) met op de cover een foto van die vrouw: Wendy Carlos. Ineens ging de lamp branden. Ik had ook nog een foto van Walter Carlos in het blad Studio Sound, nog voor de seksuele transformatie, dus het verhaal was rond. Ik betrapte me toen wel op een heel ongeëmancipeerde gedachte.

Ik dacht: barst, ik vond ook al dat ze er zoveel van afwist, voor een vrouw. Ik beken het met schaamte. Wendy en ik hebben nog steeds regelmatig contact.  Ze houdt zich nu bezig met  alternatieve stemmingen. Heel interessant.

Robert Moog

‘Op een volgende beurs stond Moog ineens voor mijn neus. Ik werd er een beetje witjes van, alsof ik iets had gedaan wat eigenlijk niet mocht. Moog had ook een vocoder, en ik concurreerde dus met hem. Het maakte me heel defensief’. Moog was toen eigenlijk al haast een legende. Toen hij daar zomaar stond, voelde ik al het bloed uit m’n hoofd wegtrekken. Wat dat betreft zijn Amerikanen echter heel anders. Die lopen niet zo gauw rond met sterallures, al koketteert Moog er wel een beetje mee. De ‘vader van de synthesizer’ bezocht me eens, op doorreis van Italië naar de VS, en vroeg of ik een koffer wilde dragen. Een loodzwaar geval. Toen ik hem vroeg wat erin zat, zei hij: ‘Kaas, 27 kilogram kaas’. Nog weer later vroeg ik hem hoe hij die kaas Amerika in had gekregen. Amerikanen zijn als de dood voor bacteriën. Het liefst zouden ze iedereen uitknijpen, desinfecteren en met formaldehyde vullen, dus kaas meesmokkelen … Moog vertelde dat hij een douanier had uitgezocht die jong genoeg was om iets van synthesizers te weten. Hij had zijn paspoort laten zien, en die knul had hem aangekeken: ‘U bent toch niet …’ waarop Moog onmiddellijk had gezegd: ‘Ja dat ben ik.’

Harald Bode

‘Van Harald Bode, de man van de legendarische Bode Frequency Shifter, heb ik heel leuke banden, die hij me stuurde als briefwisseling. Hij vertelt daarop met welke projecten hij bezig was. Het was een schat van een man, inmiddels al weer een paar jaar dood. Hij heeft enorm veel ontwikkelingswerk aan de Vocoder gedaan, en aangezien dat ook mijn hobby was, hadden we een vrij intensief contact. De kennismaking was minder leuk. Hij had me namelijkeen brief gestuurd, waarin stond dat wij en alle andere vocoderfabrikanten wellicht een patent dat op zijn naam stond schonden. Ik was radeloos, en zag al gigantische claims in de lucht hangen. Via een wederzijdse kennis is dat uiteindelijk allemaal goed, en zelfs heel leuk verlopen. Zijn laatste project was de Barberpole Filter helaas nooit in de handel gekomen. Het was gebaseerd op het verschijnsel wat ‘Sheppard Tones’ wordt genoemd. De toon blijft voor je gevoel steeds klimmen. Wat je in feite doet is steeds de bovenste harmonische van een stijgende toon wegstelen en er aan de onderkant van he~ spectrum weer bijplakken. Omdat. Bode te oud was om nog aspiraties te hebben industrieel te worden, is het helaas bij knutselen gebleven’.


‘Kakehashi van Roland heb ik in de afgelopen tien jaar vaak mogen ontmoeten. Ik heb hem ook een aantal malen opgezocht in de fabriek in Japan. Als er een bedrijf in de muziekindustrie is dat het succes dat het heeft verdiend, is het Roland wel. Overigens is het succes te danken aan de persoon Kakehashi, een man met een groot inzicht en gevoel voor muziek, de kunstenaar en Westerse culturen. Dat is nogal wat, voor iemand uit een volstrekt andere cultuur. Kakehashi is heel ruim van opvatting en geest en zo intelligent dat hij veel informatie uit het westen haalt en daar iets mee doet. Hij zegt overigens dat hij, naarmate hij de westerlingen langer kent, minder van ze begrijpt. Als Kakehashi wegvalt, zal Roland erg veranderen. De andere mensen in het bedrijf, die hem eventueel op zouden volgen, zijn veel meer traditioneel Japans. Kakehashi is informeel, westers gastvrij, en staat open voor andere culturen en denk· wijzen. Hij benadert de markt vanuit zijn persoonlijkheid en niet alleen maar vanuit cijfertjes. Daarnaast is hij ook nog een knap ontwerper. Echt een heel bijzonder mens en ongetwijfeld de basis van Roland’s succes.

Synton begon zwaar te veranderen. Het zwaartepunt verschoof steeds meer naar import en distributie. De eerste drumcomputer van Linn, met gesampelde klanken, leek een ideale opstap, maar niemand wilde er hieraan. Contacten werden gelegd met met Fairlight en E-mu. Hoeveel mensen waren er nog bezig met het ontwikkelen van specifieke Synton-produkten? ‘Dat is moeilijk te zeggen, omdat de werkverdeling niet zo strikt was. We werkten met vier of vijf mensen, soms nog een stagiair. Iedereen deed eigenlijk alles en had een eigen inbreng. Dat is wel normaal voor een klein bedrijf. Ik hield me bezig met de functionaliteit en de interfacing van de apparatuur, dat wil zeggen, met de mens-machinerelatie. De ontwerper, een hele goeie, maakte de elektronica-schakelingen. Veel mensen vonden Synton een beetje elitair. Ik kan me dat wel voorstellen. Dat kwam door onze contacten, die ons een voorhoedepositie gaven. Onze produkten werden gekocht door componisten, universiteiten, mensen die het zich konden veroorloven. Een Fairlight kostte 100.000 gulden, een drumcomputer 10.000 gulden en een Emulator 30.000 gulden. Dat zijn enorme bedragen. Synton was bekend, maar niet populair: ‘O ja, Synton, die hebben alleen van die dure dingen’. Maar terugkijkend heb ik toch het idee dat die jaren van 1980 tot ’84/’85 onze beste jaren waren. Het was toen eigenlijk een heel spannende tijd. Later is de synthesizer een soort gebruiksvoorwerp geworden. Toen dat eenmaal zover was kwam sampling om de industrie weer te redden. Sampling heeft aan het ‘producen’ een nieuwe impuls gegeven. In 1984 maakte ik kennis met de mensen van Ensoniq. Ze stonden op de beurs in Chicago met een lullig printje dat je in een Apple Il computer kon steken, en waarmee je drumklanken kon spelen. Het bedrijf heette toen nog PVI, Peripheral Vision Ine. Ze kondigden toen aan dat ze met een sampler voor onder de 2.000 dollar zouden komen, en dat deed aardig wat stof opwaaien. Iedereen riep: ‘Ha, weer van die fantasten’, maar was ondertussen knap angstig’. Er waren toen veel van die luchtbellen. De Copland synthesizer, de Synthia, etc . ‘En de 16 Pie, de Beilfuss, met knotsgrote knoppen, de Prism. Allemaal Vaporware produkten, die nooit hebben bestaan, alleen misschien even als prototype. Dat was een heel nieuwe trend. Fabrikant A kondigt een produkt aan en fabrikant B zegt: ‘Dat kunnen wij beter’. Zo ontstonden er allemaal produkten die nog gemaakt moesten worden en al verouderd waren voordat ze uitkwamen. Dat is ontzettend dom geweest. Intussen ging Japan stug door met hun perfecte marketing. Duwen, persen, weer een nieuwe doos, ramsjen, lage prijzen, goede kwaliteit, gekeken waar anderen fouten maakten. Daar hebben zij zich vijftien jaar mee bezig gehouden, terwijl de westerse industrie zich bezighield met de creatieve aspecten. Maar ook de Japanners hebben de markt overschat. Ze dachten dat ze de markt tien keer zo groot hadden kunnen maken. Ze gingen ervanuit dat, net als bij hen, het muziekonderwijs zou zorgen dat de markt explosief zou groeien. In het westen is dat echter niet zo, en het westen is nu eenmaal zo’n 75 procent van hun afzetgebied’. ENSONIQ ‘Ensoniq introduceerde de Mirage, de sampler die ze een half jaar daarvoor op die beurs in Chicago hadden aangekondigd. De Mirage veroorzaakte behoorlijk wat opschudding. Het was een redelijk betrouwbaar produkt, niet 100 procent … maar redelijk. Ook over de kwaliteit van de klank werd nog wel eens gediscussieerd, maar een feit was dat het iets bood voor een prijs waar zelfs Japanners van wakker lagen. De produkten die erop volgden werden geteisterd door problemen met de kwaliteitsbeheersing. Ik zeg dat niet om Ensoniq een duw te geven, maar het is typerend voor het Amerikaanse produkt in de muziekwereld. Amerikaanse synthesizers hebben de terechte reputatie innoverend te zijn, maar hun kwaliteitsniveau is beneden elk peil. De meeste inkomsten van ons bedrijf gingen op aan het verlenen van service’. Je klinkt toch wat rancuneus over Ensoniq. ‘Dat bedoel ik niet te zijn. Wat ik als kritiek heb, is van toepassing op alle Amerikaanse bedrijven. Ik lees tegenwoordig veel over en van Edwards Deming, een Amerikaan die kort na de Tweede Wereldoorlog onder het McArthur-regime in Japan de Japanners heeft geleerd kwaliteitsbewust te produceren. Niet alleen produceren, maar ook het opbouwen van een kwaliteitsorganisatie. Deming is genadeloos in zijn kritiek op het Amerikaanse systeem, dat gebouwd is op de volstrekte arrogantie. Amerikanen vinden dat de hele wereld hetzelfde is en moet zijn. Kijk maar naar Levi’s, Coca Cola en MacDonald. Ze vergeten dat de muziekbusiness geen consumentenbusiness is, maar een zwakke , zeer kwetsbare industrie. Op zich deden we het goed met Ensoniq Europe. Er zat groei in. Al was het wel zo dat die groei ten koste ging van de groei bij Synton. Het opzetten van Ensoniq Europe en het verval van de innoverende bedrijven, zoals Linn, E-mu, Fairlight, Sequentia!, Moog, en noem ze maar op, waren eigenlijk de reden dat een bedrijf als Synton zich moest her- 19 ‘ 1 oriënteren. Alle krachten waren echter nodig om het nieuwe Ensoniq Europetestructureren, dus het was bijna vanzelfsprekend dat er een grote overlapping ontstond tussen Synton en Ensoniq. De meeste tijd bij Ensoniq Europe ging verloren met repareren en praten over dingen die eraan zouden komen, niet waren gekomen, te laat waren gekomen, helemaal niet meer zouden komen, en ga zo maar door. We repareerden dus niet alleen defecten, maar ook dingen die halfbakken waren, of nog niet klaar. Dat is een ziekte van software georiënteerde produkten. Er was nooit iets klaar, niet alleen bij Ensoniq, maar bij al die fabrikanten. ‘Dat komt nog’ … nou, dat kwam dus nooit. En als het kwam, was het nog niet goed. Daar verspil je dus veel tijd mee, want je moet het steeds maar weer aan de mensen uitleggen. Mensen die boos zijn, mensen die verdrietig zijn, mensen die niet kunnen werken. Daar is verschrikkelijk veel energie ingegaan. Nogmaals, ik wil met nadruk vermijden dat ik hier tegen Ensoniq zit te kankeren. Het geldt voor alle Amerikaanse bedrijven. Ook het introduceren van een produkt, terwijl het pas een jaar later leverbaar wordt, bekort het leven van een produkt met minstens dezelfde periode. Je geeft je concurrent een prachtig cadeau en je kannibaliseert je bestaande produkten. En alle verkooporganisaties verdoen het hele jaar met slap geouwehoer aan de telefoon met mensen die wel eens willen weten waar het allemaal blijft. Dit soort kritiek, maar dan veel uitvoeriger, heb ik ooit in een vertrouwelijk rapport aan Ensoniq aan de orde gesteld. Dat is waarschijnlijk voor hen de reden geweest om te zeggen dat ik eruit moest. Amerikanen beschouwen dit soort kritiek als negatief. Ze zeiden toen dat ze Ensoniq Europe wilden overnemen, met andere woorden, ik moest eruit, en dan zouden ze wel eens op de bekende Amerikaanse voortvarende wijze laten zien hoe het moest. Dat was het begin van anderhalf jaar zeer moeizaam en zeer traumatisch onderhandelen. Het heeft tot niets geleid, waarschijnlijk hadden ze niet eens het geld om de Europese organisatie over te nemen’. FAILLIET ‘De problemen bleven zich opstapelen. Een nieuw ondernemingsplan en contacten met E- 20 mu leken uitkomst te bieden. De relatie met de lokale Rabobank was tot dan toe uitstekend geweest. Toen opeens ging het mis. Begin 1989 liep de relatie met Ensoniq definitief op de klippen. Geen overname en, tegen de afspraak en maandenlange contractonderhandelingen in, geen continuering van de relatie. Tijdens de ‘overnamebesprekingen’ had ik uit voorzorg al met een aantal andere fabrikanten, waaronder E-mu Systems, contacten gelegd over distributie in Europa van hun produkten. Vergeet niet dat de Synton/Ensoniqorganisatie inmiddels was uitgegroeid tot circa 35 medewerkers, verdeeld over zes kantoren in Europa. Het hoofdkantoor in Nederland, en verder kantoren in Londen, Brussel, Parijs, Duisburg, en Stockholm. In die zin was onze organisatie erg aantrekkelijk voor E-mu. Ze konden in feite zo hun hele distributie bij ons onderbrengen. Die overeenkomst was principieel rond, maar zou pas later in 1989 gerealiseerd worden. De tussenliggende periode zou met ondersteuning van de onze bank worden overbrugd’. ‘Bij de centrale bank was echter kennelijk een soort opruim\1voede ontstaan. Die zijn min of rneer binnengevallen bij onze lokale bank. De toen daar zittende directie werd er in feite op nonactief gezet, en er worden nieuwe, veel scherpere kredietvoorwaarden opgesteld, niet alleen voor ons, maar voor alle kredietnemers. Het heeft dan ook faillissementen geregend onder de cliënten van onze bank. We zijn toen onmiddellijk tot een financiële reorganisatie overgegaan, om binnen het krappe krediet te kunnen overleven, totdat in september de nieuwe E-mu produkten meer dan royaal de weggevallen Ensoniq omzet (op dat moment nog zo’n 10 miljoen gulden op jaarbasis) zouden opvullen. Jammer alleen dat drie dagen later de bank zich niet meer aan de nieuwe afspraak wilde houden. De dag dat dat gebeurde was ik in volslagen paniek iedereen was in paniek. Ik heb di~ erse mensen geraadpleegd en ik weet achteraf zeker dat m t wat meer tijd, overleg, en ve~stand van alle partijen, inclusief onszelf, de ramp voorkomen h kunnen worden’.


Tot op dit moment is het de ergste periodes in mijn leven. Het heeft verstrekkende gevolgen Je hebt het gevoel dat Je 17 jaar lang voor lul bezig bent geweest. Je bent ten prooi aan gevoelens van verdriet, overrompeld te zijn, machteloze woede, zelfverwijt. Daar komt dus bij dat eigenlijk niemand iets weet over het faillissement. Pas als het te laat is dan weet iedereen precies hoe, waarom, waardoor, etc. maar daarvoor fatsoenlijk inlichten over het hoe, waarom, waardoor. Dat is een gebrek aan het onderwijs. Bij bedrijfskunde zou tijd moeten worden besteed aan de downside van business, dat gebeurt nu niet. Het is een taboe, als je een bedrijf bent ga je niet zitten zeuren over liquidatie, faillissement of surseance. Nee dan richt je je op de toekomst, groei en zo … vergeet het maar.

In Nederland vinden per werkdag ongeveer 14 bedrijfsfaillissementen plaats, en een deel daarvan had misschien voorkomen kunnen worden met de juiste begeleiding. . Direct na het faillissement ben 1k naar Amerika gegaan om met onze leveranciers te praten. Emu zei toen zoiets van: ‘Tough shit .. .’, kom maar met een nieuw voorstel.

Amerikanen kijken natuurlijk heel anders tegen een faillissement aan. In Europa, maar vooral in Nederland, is het bijna iets onfatsoenlijks, maar elders kan het zelfs gelden als aanbeveling. Zo van dat gebeurt hem niet nog een keer. Maar ik had er totaal geen zin meer in. Ik was kotsmisselijk van alles en iedereen. Ik hoorde daar ook het gerucht dat ik met enkele miljoenen dollars was gevlucht. Niet te geloven hoor. Ik heb toen, omdat ik erg onder de indruk was van E-mu’s loyale houding, geassisteerd in het opzetten van een nieuw bedrijfje, EuRep, dat toen de agentuur deed voor E-mu en nog enkele andere producten in Engeland, Benelux en Duitsland. Mijn rol in dat bedrijf is puur adviseur, dus niet bestuurlijk.

Ik vind het heel erg dat Synton niet meer bestaat, en dat geldt voor de meeste mensen die er hebben gewerkt. Intussen heb ik werk gevonden. Eigenlijk heb ik mijn oude activiteit als vertaler weer opgepakt.

Heb je plannen en ideeën over produkten die je zou willen maken?

‘Ja ik zie dat er een toenemende belangstelling is voor analoge technieken. Niet alleen voor de technische kant, maar meer voor de mens-machinerelatie. Dus niet meer het werken met alphanumerieke keyboards en beeldschermen, of eindeloze menustructuren. In plaats daarvan weer knoppen. Een mens heeft twee handen en kan dus makke- 1 ijk twee knoppen tegelijk bedienen. Stel je voor dat je in een auto rijdt en je moet stoppen voordat je je richtingaanwijzer kunt aanzetten, want zo werkt nu eenmaal de menustructuur van de auto. Klik-klik-klik: richtingaanwijzer. Klik, rechtsaf … klik-klik, linksaf. Klik-klikklik … klik .. . rijden…oh shit, hij crasht. Kllk-klik-kllk-klik. Shit.  Contactsleutel af … re-booten. Nou, zo ongeveer werken al die keyboards en afgeleide dozen. En ondertussen maar op zo’n venstertje turen. Waar het om gaat is directe controle en beheersing van dynamische processen. Er is veel veranderd, ten gunste ook, denk niet dat ik alleen maar negatief ben. Aftertouch, wheels, pressure pads, aanslaggevoeligheid, noem maar op. Maar er is ook veel verloren gegaan in de race om steeds ‘techiër’ te worden. lnterfacing is altijd mijn stokpaardje geweest. Die knop moet dáár zitten, en niet daar. Sterker nog, er moet een knop zitten, en r1iet een of andere switch die 38 keer geklikt moet worden. In tijdschriften zie je steeds meer verhalen over analoge filters, die beter zouden zijn dan digitale. Ik kan het zelf niet horen. Voor mij telt alleen de bedieningskant, maar er zijn mensen die kunnen horen dat digitale filters rafelig klinken. Dat kan heel goed, want toen de Fairlight uitkwam met z’n 8 bits en een heel beperkte bandbreedte, vond iedereen het prachtig. Dingen horen is een kwestie van trainen en gewenning. De drumcomputer kon even helemaal bestaan als drumcomputer, totdat mensen zeiden, tja, ‘t is toch niet helemaal echt, het is te strak. Toen kreeg je het Human Feel-knopje, de shuffle. De onzekere factoren werden weer ingebracht. Er zijn nog redenen te bedenken waarom sampling zoals we dat nu kennen, nooit ‘ een representatie van het echte instrumer e kan zijn. Een ervan is dat iedere toon klinkt zoals de volgenhil Ook al zet je drie of vier verschillende samples onder de toets en wissel en mix je ze een beetje is niet voldoende. Even wel maar we hebben dat razendsnel door. Het oor laat niet verneuken. Ik ben bezig met iemand van stichting Klankschap om een nieuw produkt te ontwikkelen. Weliswaar analoog, maar toch onder MIDI-besturing. Het grappige is, dat als je aan zo’n produkt werkt, je we.er de tekortkomingen van de bestaande synthesizers en keyboards ontdekt. Alle uitgangen zijn polyfoon. Dat geeft een probleem als je een filter wilt maken dat specifiek op een stem gebruikt kan worden. Als je iedere stem apart, monofoon, naar buiten kunt voeren, dan kun je daar met behulp van externe MIDIapparatuur enorm veel mee doen. Dan kun je kleur geven aan alle klanken die nu zo’n beetje gemeengoed zijn geworden. De klankbedenkers moeten zo langzamerhand aan het eind van hun Latijn zijn. Je bent er natuurlijk ook niet als je zegt, ik heb nu 183.000 verschillende klanken, dus kan ik alles doen. Je hebt er juist een probleem bij gecreëerd. Je hebt een gigantische klankbibliotheek waar je nooit meer doorheen komt. Je ontkomt er niet aan om daar weer favoriete klanken uit te selecteren om mee verder te gaan. Maar je kunt er niet mee verder, omdat de klank zich niet laat manipuleren. Die heb je onder je toets en dan mag je blij zijn dat je aanslaggevoeligheid hebt, en aftertouch. Heel beperkte, stramienmatige modulatoren. Het feit dat klanken zo gauw slijten – ze zijn vaak maar drie dagen mooi – betekent dat er een stuk inhoud aan die klanken ontbreekt. Ik denk dat ik donders goed weet wat dat is. Dat is het gevoel van diegene die de klank manipuleert. Die is beperkt in z’n mogelijkheden, ondanks wielen of andere middelen. Uiteraard kun je zelfs die beperkte middelen niet meer missen. Maar ondanks die ‘verfijningen’ blijft het een ondiep gebeuren, en dat komt omdat het zo los is gemaakt van het lichaam. Ik wil niet klinken als een prediker tegen alles wat is voortgebracht door de technologie. De industrie heeft een heel grote invloed gehad op de ontwikkeling van de muziek. Neem de sequencer maar, dat is de basis geweest van nieuwe stromingen in de muziek, van disco tot human beatbox en hiphop, en dergelijke. Dat zou je kunnen zien als een verrijking. Maar als het zo uitgemolken wordt dat er niks anders meer is, heb je alleen maar een andere hamburger gecreëerd die net zo smaakt als alle andere. Je ontdekt steeds weer dat het oor zich maar voor beperkte tijd laat foppen. De keyboardindustrie zit nu dan ook muur en muurvast. Wat er nu nog uitgebracht gaat worden, door wie dan ook, dus ook door de Japanners, moet het hebben van een dunne laag instappers, mensen die net beginnen en toevallig nog wat centjes hebben ook. Dat is maar een hele kleine groep mensen. Het belangrijkste marktsegment wordt gevormd door de wat meer ervaren muzikanten, maar die hebben al vijf of zes keyboards staan. Ze weten bij god niet waar ze naartoe moeten met hun libraries en hebben geen zin om een optical drive te kopen met nog 10.000 klanken. Als je je alleen al realiseert hoe lang het duurt om 500 klanken door te lopen. Stel dat je een minuut per klank nodig hebt, dan is dat al ruim acht uur, en dan doe je het snel. Tegen de tijd datje bij klank 53 bent weet je niet meer hoe klank 49 klinkt. Wat doe je dan?’ Je had het over klanken manipuleren met je lichaam, wat stel je ja daarbij voor? ‘Een vriend, Joel Chadabe, van intelligent Music, heeft aan het begin van dit jaar al z’n software-activiteiten stilgelegd. Hij werkt nu aan produkten die helemaal gericht zijn op control, the human interface. Ik mag niet zeggen wat voor produkten het zijn, omdat hij nog bezig is met de patenten. Ik loop zelf ook al jaren met produktideeën in m’n hoofd rond, maar doordat m’n eigen situatie op dit moment een spaak in het wiel steekt, zal het nog wel even duren voordat ik er iets mee kan doen. Gelukkig heb ik het in al die jaren nog door niemand anders op de markt zien brengen. Het is een produkt dat in de audiowereld past en het heeft dus met klanken te maken, maar het is een geheel ander concept. Het is interactief. Nee, als ik meer zeg geef ik teveel weg. Ik heb een non-disclosure afspraak met de mede-ontwikkelaars’. Een heel andere vraag, maak je nu zelf nog muziek? ‘Haha. Dingen die ik graag doe, doe ik al jaren niet meer. Ik maak al jaren geen muziek meer. Alleen vertalen, dat deed ik graag en doe ik dus nu weer. Voor TV, films en zo. Van alles, soap, pulp, maar dat kan me niets schelen. Ik vind het leuk. Muziek componeren voor films, iets dat ik graag deed, zit er niet in. Vroeger had ik de apparatuur ervoor tot m’n beschikking. Nu heb ik alleen een oude piano. Ik mis het wel. Misschien komt het ooit weer zover. Ik zal me eerst moeten herstellen van het faillissement en de gevolgen ervan, zowel financieel als geestelijk. Eén ding is zeker: ik ben het leven anders gaan zien. Het moeilijkst heb ik het gehad met het feit dat een jarenlange vriendschap onder zulke omstandigheden kennelijk kan omslaan in iets heel anders. Ik zal de muziekindustrie en -handel met interesse blijven volgen, maar het is een geheel ander soort interesse dan vroeger. De dingen en ideeën waarover we het hadden, en die ik zou willen ontwikkelen, komen er vast wel. Misschien kom ik er niet mee, maar een ander, maar dat geeft niet. Misschien is het ook wel goed dat Synton niet meer bestaat in de multinationale opzet, zoals vroeger. Alleen Synton Benelux bestaat nog, in Brussel, in een kleine, gespecialiseerde opzet. Ikzelf heb daar ook niets meer mee te maken. In ieder geval heeft het verdwijnen van Ensoniq Europe c.q. Synton International een hoop ruimte gegeven aan anderen, maar nog steeds niet genoeg. Ik moet opeens denken aan wat een Engelse collega, de importeur van Alesis (digitale reverb, drumcomputers, etc.) heeft gezegd over de muziekbusiness: ‘Onze industrie is een piramide die op z’n punt staat. Onder die punt zit de eenzame muzikant, een arme sloeber. De hele industrie probeert haar voortbrengselen bij die arme sloeber naar binnen te persen’. Raymond Kurzweil, de fabrikant van de gelijknamige piano’s en sound modules, heeft met z’n zilveren tong miljoenen dollars bij elkaar geluld. Het heeft niet mogen baten. Ook hij, net als iedereen, zelfs de Japanners, heeft de omvang van de markt overschat. De markt is heel klein, je kunt niet steeds doorgaan met meer produkten erin te proppen. De markt is ook heel fragiel, want hij bestaat uit en wordt gerund door hele of halve muzikanten en die hebben eigenlijk iets anders aan hun hoofd: muziek. En als dat niet zo is, zouden ze daar maar eens wat meer aan moeten denken’.

Tekst: Herbert van Duin

Foto’s: Marc de Haan

Are you having synths for breakfast? Leave a reply here...